December in de Hortus

Home > December in de Hortus
20 nov 2026

Hortus maakt zich klaar voor de winter

De herfst in de Hortus maakt stilaan plaats voor de winter. De tuinen kennen zachte, winderige dagen en grijze luchten. Nevel, mist en regen tekenen dikwijls de sfeer. De zon laat zich zelden zien en het daglicht is schaars geworden. De zee brengt zachte lucht en soms verrassend hoge temperaturen, maar de winter kan ook binnen sluipen. Dan verstilt het landschap onder een deken van sneeuw of kleurt de wereld wit van rijp of is alles glinsterend glad door ijzel.

Winter wonderland
Weerspiegelingen in de vijver
Meditatie
Roodborstje doet een winterkoninkje

De natuur komt langzaam tot rust

Een groot deel van de Hortus lijkt tot rust te komen. Bloeiers zijn schaars. Hooguit wat cyclamen, kerstrozen en een handjevol verdwaalde uitschieters. En toch, de voorbodes van de eerste winterbloeiers dienen zich al aan. Dat ligt vooral aan het mildere klimaat van de laatste jaren. Scheuten van bolgewassen steken de kop op, terwijl de mannelijke katjes van Hazelaar en Els soms voortijdig al in deze maand open gaan om hun pollen te verspreiden. Bij ons mag spoedig de winter beginnen, maar in het zuidelijk halfrond begint de zomer. In de kas kun je enkele Australische bloeiers bewonderen, waaronder diverse acacia’s.

Op diverse plekken in de tuinen zien we de kerstsfeer terug in de altijdgroene bladeren of naalden en de dikwijls rode bessen dragende ‘evergreens’.

Op de hei zien we Vossenbes, Bosbes, Brem, Gaspeldoorn, Grove den en Jeneverbes; aan de zuidkant van de tuin: Winterheide, Bergthee en Rododendron en in het bos en aan de bosrand: Klimop, Maagdenpalm, Taxus en Hulst. Sommige planten laten hun bladeren vallen zoals de Rijsbes, andere maken juist nu al nieuwe, zoals Italiaanse aronskelk en Zwartmoeskervel.

Mossen en korstmossen worden nu goed opgemerkt, evenals sommige varens. De Tongvaren langs de Holleweg en in het Judaspenning-Hellingbos blijft vaak groen en aan de onderzijde van de bladeren zijn nu de sporendragers goed te zien. Met wat fantasie vormen ze samen vanwege hun rangschikking op een duizendpoot. De wetenschappelijke naam Asplenium scolopendrium verwijst naar het Grieks voor duizendpoot: ’skolopendra’. De Koningsvaren in het Elzenbroekbos houdt nog even stand en kleurt prachtig in december, maar uiteindelijk sterven zijn bovengrondse delen.

Mannelijke katjes van hazelaar
Bolgewassen verschijnen reeds bovengronds
De hei met brem, hulst en gaspeldoorn
Gewone brem (Cytisys scoparius) en Europese gaspeldoorn (Ulex europeaus)
Diverse ‘Evergreens’ in de heide
Tongvaren met sporendragers
Koningsvaren kleurt mooi in december

Niet alles is tot rust gekomen

De vogels blijven actief en bij redelijk weer kun je de muggen zien dansen boven de vijver en het moeras. Deze behoren tot de familie van de dansmuggen (Chironominae). Ze lijken op steekmuggen, maar hebben zwakke monddelen en bijten niet. De larven leven meestal in het water of in de modder en zijn belangrijk voedsel voor vissoorten. Als je geluk hebt kun je op een relatief warme namiddag vleermuizen zien die op ze jagen.

Op vermolmd hout of in de humus kun je soms hele kleine beestjes zien springen. Dat zijn springstaarten (Collembola sp.). Ze vormen een belangrijk deel van de bodemfauna en zijn nauw verwant aan insecten. Ze zijn super klein (0,5 – 6,5 mm). Wonderlijke miniatuurwezentjes die met hun gevorkte staart als acrobaten door de lucht en over de grond schieten. Ze leven tussen bladeren, compost en dood hout en eten bacteriën, schimmels en rottende plantenresten waardoor ze van onschatbare waarde zijn voor de omzetting van organisch materiaal. Mede hierdoor ontstaat er humus en komen er belangrijke voedingsstoffen voor planten vrij. In een gezonde bosbodem liggen de dichtheden van springstaartjes gemiddeld tussen de 10.000 en 100.000 individuen per vierkante meter, met uitschieters tot ver daarboven. Op sommige dagen kun je er tientallen zien in de Hortus, maar dan moet je echt goed kijken.

Dit brengt ons bij de paddenstoelen want in de vochtige, donkere wereld onder onze voeten leven schimmels en springstaartjes zij aan zij. Ook het leven van schimmels verloopt grotendeels verborgen. De schimmels weven fijne draden door de aarde, de springstaartjes huppelen er vrolijk tussendoor. De schimmels zijn ook talkrijk in de Hortus maar je ziet ze eigenlijk alleen wanneer hun vruchtlichamen zich openbaren: de paddenstoelen. Schimmels vormen voedsel voor de springstaartjes, terwijl die op hun beurt helpen de schimmelsporen te verspreiden. Samen ruimen ze op, breken ze af en geven ze voedingsstoffen terug aan de bodem. Een klein, verborgen samenspel waarin alles met elkaar verbonden is en nieuw leven kan groeien. In de beeldengalerij gekozen voor enkele kleurrijke miniatuurpaddenstoelen.

Vink neemt een bad in de beek
Dansmuggen boven de vijver
Twee dansmuggen die synchroon lijken te dansen
Jagende vleermuis (cf Rosse vleermuis) boven de vijver
Twee springstaartjes op hout langs de Victor Westhofflaan
Troskalknetje – Badhamia utricularis
Paarse knoopzwam s.l. – Ascocoryne sarcoides s.l.
Nog op naam te brengen Slijmzwam – Myxomyceet
Geel hoorntje – Calocera cornea
Gewoon meniezwammetje – Nectria cinnabarina

Biodiversiteit Hortus: maand december

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de aantallen dier- en paddenstoelsoorten die ooit op het terrein van de Hortus Nijmegen (B-Tuin en T-tuin) in december zijn waargenomen. Uit de tabel blijkt dat met name vogels, mossen, korstmossen en paddenstoelen worden gezien.

Het betreft de tellingen uit het gegevensbestand van Waarneming.nl. De aantallen soorten geven slechts een globaal beeld van wat in de Hortus verwacht kan worden. In tegenstelling tot planten, die oorspronkelijk van groot belang zijn voor het collectiebeheer van een botanische tuin, bewegen dieren zich snel van plek tot plek waardoor hun voorkomen veel minder voorspelbaar is. De Hortus erkent tegenwoordig ook haar rol in de bescherming van insecten. Dat is nodig ook, want het gaat helemaal niet goed met de insecten in ons land. De gestructureerde vegetatie van voornamelijk inheemse plantensoorten biedt voedsel, beschutting en plekken voor insecten om zich voort te planten. De Hortus ondersteunt hiermee insectenpopulaties en vormt zo een belangrijke plek in het ecologisch netwerk van de gemeente. Als Hortus willen we ook meer doen aan voorlichting en educatie.

Tabel 1: Waarnemingen organismen (ex. hogere planten) in de Hortus in december over de jaren heen.

Maand december    
HoofdgroepWaarnemingenGevalideerdSoorten min.Soorten max.
Zoogdieren121023
Vogels1911473646
Reptielen en amfibieën0000
Vissen3322
Dagvlinders2112
Nachtvlinders en Micro’s5113
Libellen0000
Bijen, Wespen en Mieren3322
Vliegen en Muggen12625
Kevers1111
Wantsen, Cicaden en Plantenluizen2111
Sprinkhanen en Krekels0000
Insecten (overig)0000
Geleedpotigen (overig)16559
Mollusca (Weekdieren)3333
Overige Ongewervelden0000
Algen, Wieren en Eéncelligen0000
Mossen en Korstmossen29151224
Paddenstoelen190953870
Totaal469291106171

Tot nu toe zijn er in de decembermaand over de jaren heen 469 waarnemingen gedaan waarvan er 291 zijn gevalideerd door specialisten, zodat met zekerheid minimaal 106 soorten zijn gezien (zie Tabel 1). Dat aantal kan nog oplopen. Misschien tot 171 of meer wanneer de voorlopige identificaties kunnen worden bevestigd en uit de zogenaamde verzamelsoorten nog meer nieuwe soorten kunnen worden vastgesteld. Ter vergelijking: over alle jaren zijn sinds het begin van de waarnemingen 25.707 observaties gedaan die een lijst opleverden van minimaal 1198 tot maximaal 1846 soorten (planten niet meegerekend). De soorten zijn ingedeeld in 18 hoofdgroepen. Telkens wordt per hoofdgroep aangegeven hoeveel waarnemingen zijn gedaan en welke tot nu toe gevalideerd zijn. Bij sommige soortgroepen kan dat verschil aanzienlijk zijn. Groepen die bijvoorbeeld zeer talrijk zijn en soorten bevatten die veel op elkaar lijken, zijn vaak lastig te identificeren op basis van foto’s. Soms worden waarnemingen dan veel later gevalideerd (variërend van weken tot maanden tot jaren) waardoor het aantal soorten dat nu bekend is later nog behoorlijk kan oplopen.

Alle waarnemingen kun je terugvinden op https://waarneming.nl/locations/721601/

Hortus Nijmegen dankt alle waarnemers en validatoren voor hun bijdragen! Graag nodigen wij iedereen uit om waarnemingen te delen op waarneming.nl.

Tekst en foto’s: Jan Jansen

×