De herfst is losgebarsten in de Hortus! Rood, geel, oranje en goud kleuren de tuin. De bladeren dwarrelen naar beneden, paddenstoelen schieten uit de grond en de lage herfstzon zorgt voor een warme gloed. Soms mistig en mysterieus, soms stralend onder een strakblauwe hemel… oktober is een feestje voor de zintuigen.
Kom wandelen, kijken en genieten van dit prachtige herfsttheater.
Gouden oktober
Oktober in de Hortus is een theater vol herfstsferen. De voorstelling is nu echt begonnen en zal nog duren tot ver in december wanneer de kerstsfeer het overneemt. De zon wordt zwakker en schijnt minder lang. Het wordt kouder en de loofbomen komen langzaam tot rust. Er wordt minder energie opgewekt. Bladgroen wordt niet meer aangemaakt en andere pigmenten worden zo zichtbaar. De moerascipressen knipogen naar de ‘Indian Summer’. De zomer sterft zacht in een waas van warme kleuren. De Hortus schenkt ons een tafereel in vele tinten rood, geel, oranje en bruin. De bodem wordt een gekleurd tapijt van gevallen bladeren waaruit wonderlijke paddenstoelen opstijgen. Regen en mist dringen zich op, maar tevens lange periodes met zon aan een strakblauwe hemel. In Duitsland wordt deze maand wel ‘Goldener Oktober’ genoemd. De bladeren veranderen van kleur en vangen het zachte geelrode licht van zonsopgang en zonsondergang. Een gouden gloed verschijnt, een tijdloos beeld van schoonheid, warmte en verstilling.
Vanwege het warme weer gaan sommige boomsoorten uit stress meer zaad produceren omdat ze ‘aanvoelen’ dat ze wellicht kunnen sterven van droogte. Er zijn dan veel eikels en beukennootjes. Tegenwoordig lijken dit soort mastjaren veel frequenter en vallen eikels en beukennootjes weken eerder dan vroeger vanwege de klimaatverandering. In de natuur heeft deze overvloed ook een slim doel. Er zijn zóveel eikels dat wilde zwijnen, muizen en eekhoorns ze onmogelijk allemaal kunnen opeten. Een deel blijft liggen en kan uitgroeien tot nieuwe eikenbomen, maar de vraag is of de bomen uiteindelijk niet uitgeput raken als dit jaren achtereen voortduurt.
Herfstsferen, een fotografische impressie
Biodiversiteit Hortus: maand oktober
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de aantallen dier- en paddenstoelsoorten die ooit op het terrein van de Hortus Nijmegen (B-Tuin en T-tuin) in oktober zijn waargenomen. Het betreft de tellingen uit het gegevensbestand van Waarneming.nl. De aantallen soorten geven slechts een globaal beeld van wat in de Hortus verwacht kan worden. In tegenstelling tot planten, die oorspronkelijk van groot belang zijn voor het collectiebeheer van een botanische tuin, bewegen dieren zich snel van plek tot plek waardoor hun voorkomen veel minder voorspelbaar is. De Hortus erkent tegenwoordig ook haar rol in de bescherming van insecten. Dat is nodig ook, want het gaat helemaal niet goed met de insecten in ons land. De gestructureerde vegetatie van voornamelijk inheemse plantensoorten biedt voedsel, beschutting en plekken voor insecten om zich voort te planten. De Hortus ondersteunt hiermee insectenpopulaties en vormt zo een belangrijke plek in het ecologisch netwerk van de gemeente. Als Hortus willen we ook meer doen aan voorlichting en educatie.
Tabel 1: Waarnemingen organismen (ex. hogere planten) in de Hortus in oktober over de jaren heen.
| Maand oktober | ||||
| Hoofdgroep | Waarnemingen | Gevalideerd | Soorten min. | Soorten max. |
| Zoogdieren | 14 | 14 | 1 | 1 |
| Vogels | 151 | 129 | 30 | 38 |
| Reptielen en amfibieën | 7 | 7 | 3 | 3 |
| Vissen | 10 | 8 | 3 | 4 |
| Dagvlinders | 96 | 94 | 13 | 13 |
| Nachtvlinders en Micro’s | 46 | 33 | 6 | 15 |
| Libellen | 76 | 74 | 7 | 7 |
| Bijen, Wespen en Mieren | 77 | 71 | 13 | 14 |
| Vliegen en Muggen | 157 | 105 | 28 | 37 |
| Kevers | 40 | 36 | 8 | 10 |
| Wantsen, Cicaden en Plantenluizen | 69 | 58 | 16 | 22 |
| Sprinkhanen en Krekels | 18 | 18 | 3 | 3 |
| Insecten (overig) | 9 | 8 | 3 | 3 |
| Geleedpotigen (overig) | 33 | 24 | 11 | 15 |
| Mollusca (Weekdieren) | 19 | 15 | 5 | 7 |
| Overige Ongewervelden | 0 | 0 | 0 | 0 |
| Algen, Wieren en Eéncelligen | 5 | 2 | 2 | 5 |
| Mossen en Korstmossen | 16 | 8 | 6 | 11 |
| Paddenstoelen | 1050 | 402 | 53 | 110 |
| Totaal | 1893 | 1106 | 211 | 318 |
Tot nu toe zijn er in de septembermaand over de jaren heen 1893 waarnemingen gedaan waarvan er 1106 zijn gevalideerd door specialisten, zodat met zekerheid minimaal 211 soorten zijn gezien (zie Tabel 1). Dat aantal kan nog oplopen. Misschien tot 318 of meer wanneer de voorlopige identificaties kunnen worden bevestigd en uit de zogenaamde verzamelsoorten nog meer nieuwe soorten kunnen worden vastgesteld. Ter vergelijking: over alle jaren zijn sinds het begin van de waarnemingen meer dan 23.500 observaties gedaan die een lijst opleverden van minimaal 1379 tot maximaal 1973 soorten (planten niet meegerekend). De soorten zijn ingedeeld in 18 hoofdgroepen. Telkens wordt per hoofdgroep aangegeven hoeveel waarnemingen zijn gedaan en welke tot nu toe gevalideerd zijn. Bij sommige soortgroepen kan dat verschil aanzienlijk zijn. Groepen die bijvoorbeeld zeer talrijk zijn en soorten bevatten die veel op elkaar lijken, zijn vaak lastig te identificeren op basis van foto’s. Soms worden waarnemingen dan veel later gevalideerd (variërend van weken tot maanden tot jaren) waardoor het aantal soorten dat nu bekend is later nog behoorlijk kan oplopen.
Hortus Nijmegen dankt alle waarnemers en validatoren voor hun bijdragen! Graag nodigen wij iedereen uit om waarnemingen te delen op waarneming.nl.
Fotogalerij biodiversiteit
Eekhoorns en muizen leggen wintervoorraden aan, egels zoeken een plek voor hun winterslaap, en trekvogels trekken in grote groepen naar het warmere zuiden. Oktober in de Hortus is niet geheel zonder bloemen. In de Botanische Tuin bloeien enkele bolgewasjes en de Tuin van de Toekomst kent nog verrassend veel bloemenpracht.
Uiteraard kan hier slechts een hele kleine selectie getoond worden. De nadruk ligt op groepen die in oktober naar verhouding goed vertegenwoordigd zijn.
Paddenstoelen
Meer dan de helft van alle waarnemingen in de maand oktober in de Hortus zijn van paddenstoelen. Dat is niet vreemd want oktober is de absolute topmaand voor paddenstoelen. De grond is na de zomer nog lekker warm, terwijl regelmatige regenval zorgt voor de juiste vochtigheid. Vallende bladeren en dood hout vormen een groot bosbuffet voor het ondergrondse mycelium (het schimmelnetwerk). Hieruit stijgen hun vruchtlichamen op die wij paddenstoelen noemen.
De bodems onder de bostypen in de Hortus worden gerekend tot de zogenaamde oude bosgroeiplaatsen in ons land. Dat zijn gronden die al sinds de periode van de eerste kadastrale registratie (1811–1832) onafgebroken als bos in gebruik zijn. Door de eeuwenlange ontwikkeling bezitten deze bodems een uniek bodemleven, complexe schimmelnetwerken en zeldzame genetische materialen die onvervangbaar zijn. De provincie Gelderland beschermt deze locaties via de Omgevingsverordening.
Tekst en foto’s: Jan Jansen