Waar planten en gezondheid elkaar ontmoeten
Mensen gebruiken al duizenden jaren planten om hun gezondheid te ondersteunen. Lang voordat er geneesmiddelen bestonden, vormden kruiden de basis van de geneeskunde. Van generatie op generatie werd kennis doorgegeven over planten die konden helpen bij pijn, wondverzorging of spijsverteringsklachten.

Kenmerken
Al jarenlang heeft de Hortus een kruidentuin. De huidige tuin werd in 2019 opnieuw ontworpen, waarbij verschillende botanische en historische kruidentuinen als inspiratie dienden.
Wat deze kruidentuin bijzonder maakt, is de vorm. Kijk eens goed naar de indeling: de vakken vormen samen een abstract menselijk lichaam. Wanneer je voor de tuin staat, stellen de twee achterste middelste vakken het hoofd voor. De overige vakken vertegenwoordigen verschillende organen en orgaanstelsels, zoals hart en bloedvaten, de luchtwegen, de spijsvertering, de huid of de geslachtsorganen. De vakken aan de buitenzijde bevatten kruiden die een meer algemeen ondersteunende werking hebben.
De indeling is niet altijd eenvoudig. Planten zijn gegroepeerd op hun traditionele toepassing voor een bepaald lichaamsdeel, maar stellen heel verschillende eisen aan hun groeiplaats. Sommige houden van droge, voedselarme grond, andere groeien juist het liefst in vochtige of voedselrijke omstandigheden. Dat maakt het onderhouden van deze tuin tot een bijzondere uitdaging.
Kruiden door de eeuwen heen
De kruidentuin is een moderne interpretatie van de klassieke kloostertuin.
Al vanaf de tiende en elfde eeuw legden kloosters geneeskrachtige kruidentuinen aan. Monniken en nonnen verzorgden zieken, reizigers en armen in kleine hospitalen. De kruiden werden verwerkt tot zalven, theeën, tincturen en kompressen en vormden eeuwenlang de basis van de medische zorg.
Ook tegenwoordig worden veel planten uit de kruidentuin nog gebruikt in de kruidengeneeskunde of als grondstof voor moderne medicijnen. Tegelijkertijd is het belangrijk te weten dat niet alle traditionele toepassingen wetenschappelijk zijn bewezen. Sommige kruiden kunnen bovendien bij verkeerd gebruik schadelijk zijn of een wisselwerking hebben met geneesmiddelen. Gebruik kruiden daarom nooit als vervanging van een behandeling door een arts.
Het levende middelpunt
Midden in de kruidentuin staat een bijzondere boom: de Japanse notenboom (Ginkgo biloba).
De ginkgo wordt vaak een levend fossiel genoemd. Zijn voorouders groeiden al op aarde toen dinosauriërs nog rondliepen, ruim 200 miljoen jaar geleden. De karakteristieke waaiervormige bladeren lijken op gewone bladeren, maar zijn eigenlijk ontstaan uit vergroeide naalden. Daarmee vormt de ginkgo een bijzondere schakel in de evolutie van bomen.
Extracten uit de bladeren worden al eeuwenlang gebruikt om de doorbloeding te ondersteunen. Tegenwoordig wordt de plant vooral onderzocht vanwege mogelijke effecten op geheugen en concentratie.
De vrouwelijke bomen dragen vruchten die bij rijping een sterke, onaangename geur verspreiden. Daarom worden in parken meestal mannelijke exemplaren aangeplant.
Uitgelichte soorten
Salie (Salvia officinalis)
Salie is misschien wel een van de bekendste geneeskruiden. De naam Salvia is afgeleid van het Latijnse salvare, wat “genezen” of “redden” betekent. Het tweede deel van de naam, officinalis, werd vroeger gegeven aan planten die in apotheken werden gebruikt.
Van oorsprong groeit salie rond de Middellandse Zee, maar ook in Nederland is de plant goed winterhard. De grijsgroene bladeren bevatten geurige etherische oliën en worden zowel in de keuken als in de kruidengeneeskunde gebruikt.
Traditioneel wordt salie toegepast bij keelpijn, hoest en ontstekingen in mond en keel. Daarnaast werd het kruid vroeger gebruikt bij overgangsklachten, menstruatieproblemen en als rustgevende thee.
In de kruidentuin staat salie daarom in het vak Keel, neus en oor, al had deze veelzijdige plant op meerdere plaatsen kunnen staan.
Bijvoet (Artemisia vulgaris)
Bijvoet groeit al eeuwenlang langs wegen en paden. Volgens de overlevering stopten Romeinse soldaten tijdens lange marsen bladeren van bijvoet in hun sandalen. Dat hield de voeten droger, hielp blaren voorkomen en zou vermoeide voeten verlichting geven.
Aan dit gebruik danken we de Nederlandse naam: het kruid werd letterlijk bij de voet gedragen.
De botanische naam verwijst naar Artemis, de Griekse godin van de jacht, de natuur en de reizigers.
In de kruidentuin heeft bijvoet een plaats gekregen bij Geslachtsorganen en lymfe, omdat de plant traditioneel ook werd gebruikt bij menstruatieklachten.
Betonie (Betonica officinalis)
Betonie, vroeger bekend als Stachys officinalis, behoort tot de oudste geneeskruiden van Europa. Al in de Middeleeuwen werd de plant beschouwd als een belangrijk huismiddel.
Volgens de traditionele kruidengeneeskunde werkt betonie ontspannend, ondersteunt het de bloeddruk, helpt het tegen hoofdpijn en werkt het licht bloedstelpend.
Tegenwoordig wordt de plant vooral gewaardeerd vanwege de sierlijke paarsroze bloemaren, die veel wilde bijen en hommels aantrekken.
Betonie staat in het vak Hoofd.
Artisjok (Cynara cardunculus var. scolymus)
De artisjok kennen de meeste mensen als groente, maar de plant heeft ook een lange geschiedenis als geneeskruid.
Vooral de bladeren bevatten bitterstoffen die de galproductie stimuleren en de spijsvertering ondersteunen. Daarom wordt artisjok vaak gebruikt bij een zwaar gevoel na het eten. Er wordt bovendien onderzoek gedaan naar een mogelijke invloed op het cholesterolgehalte.
De indrukwekkende paarse bloemen behoren tot de mooiste bloemen van de kruidentuin en zijn zeer geliefd bij bijen.
Artisjok staat in het vak Lever en gal.
Absinthalsem (Artemisia absinthium)
Met zijn zilvergrijze bladeren en intense geur is absinthalsem nauwelijks te missen.
De plant bevat zeer bittere stoffen die traditioneel werden gebruikt om de eetlust op te wekken en de spijsvertering te bevorderen. Wereldberoemd werd hij als smaakmaker van de drank absint.
Vanwege de krachtige werkzame stoffen is voorzichtig gebruik belangrijk. In de tuin helpt de sterke geur bovendien sommige insecten op afstand te houden.
Absinthalsem staat in het vak Darmen.
Monnikspeper (Vitex agnus-castus)
Monnikspeper is een sierlijke mediterrane struik met prachtige paarsblauwe bloempluimen.
Volgens oude verhalen gebruikten monniken de vruchten om hun seksuele verlangens te onderdrukken. Tegenwoordig wordt de plant vooral onderzocht en toegepast bij hormonale klachten, zoals menstruatie- en overgangsverschijnselen.
Monnikspeper staat in het vak Geslachtsorganen en lymfe.
Mariadistel (Silybum marianum)
Mariadistel valt direct op door zijn grote stekelige bladeren met opvallende witte nerven.
Volgens een oude legende zijn deze witte vlekken ontstaan doordat enkele druppels melk van Maria op de bladeren terecht kwamen. Hieraan dankt de plant zijn naam.
De zaden bevatten silymarine, een stof die de lever ondersteunt en daarom veel wordt toegepast in kruidenpreparaten.
Mariadistel staat in het vak Lever en gal.
Rabarber (Rheum rhabarbarum)
Hoewel rabarber tegenwoordig vooral bekendstaat als ingrediënt voor compote en taart, werd de plant oorspronkelijk vooral als medicijn gekweekt.
Met name de wortel werd gebruikt vanwege de sterk laxerende werking. De frisse bladstelen zijn eetbaar, maar de bladeren bevatten veel oxaalzuur en zijn daarom niet geschikt voor consumptie.
In de kruidentuin staat rabarber in het vak Versterkend.
Nu weet je dat…..
- de indeling van deze kruidentuin gebaseerd is op het menselijk lichaam.
- veel moderne geneesmiddelen oorspronkelijk zijn ontdekt dankzij planten.
- kruiden krachtig kunnen werken, maar daardoor ook bijwerkingen of wisselwerkingen met medicijnen kunnen hebben.
Kijk eens goed….
Kun jij de Japanse notenboom in het midden van de tuin vinden? Bekijk zijn bladeren eens van dichtbij. Ze lijken op gewone bladeren, maar zijn eigenlijk ontstaan uit vergroeide naalden. Daarmee behoort de ginkgo tot de oudste nog levende boomsoorten op aarde.