September in de Hortus

September is de maand waarin zomer en herfst elkaar afwisselen. De zon staat lager, de ochtenden zijn frisser en nevelig, maar op zonnige dagen is de Hortus nog volop kleurrijk. In de Tuin van de Toekomst bloeien nog volop asters, dahlia’s, salvia’s en verbena’s. Ze zijn een paradijs voor vlinders, bijen, libellen en andere insecten. Tegelijk verschijnen de eerste bessen, paddenstoelen en herfstkleuren. Bijzonder zijn de lila herfstbloeiers die juist in deze periode hun bloemen laten zien: herfsttijloos, droogbloeier, herfstkrokus en Napolitaanse cyclaam. Kleine paarse juweeltjes die de overgang naar de herfst extra mooi maken. Ook de lagere septemberzon zorgt voor een bijzonder schouwspel. Lange schaduwen van planten lijken soms wel letters of tekens op het pad te schrijven. Zoals Guido Gezelle dichtte: ‘Mij spreekt de blomme een tale…’

Kortom: september is in de Hortus geen afscheid van de zomer, maar een kleurrijke ontmoeting tussen zomer en herfst.

September in de Hortus: zomer met een vleugje herfst

Op 1 september begint de meteorologische herfst, maar astronomisch gezien behoort het grootste deel van de maand nog tot de nazomer. Het zonlicht is zachter en de zon staat lager dan in de volle zomer. De nachten zijn frisser, de ochtenden kunnen nevelig zijn, maar de middagtemperaturen zijn vaak aangenaam.

September is een prachtige overgangsmaand in de Hortus. Langzaam en soms met stoten gaat de zomer over in de herfst, terwijl de tuin vaak nog volop zomerse kleur geeft, zelfs tot in oktober aan toe. In de Tuin van de Toekomst bloeien nog veel planten, terwijl in de botanische tuin de herfst wel al duidelijker zichtbaar wordt. Bessen en overige vruchten rijpen en paddenstoelen kunnen soms al prominent aanwezig zijn, vooral na een reeks regenachtige dagen. Op zonnige dagen zijn sommige vlinders, libellen, bijen, zweefvliegen, kevers en wantsen nog steeds actief. De ochtenddauw hangt minuscule pareltjes in de vele glinsterende spinnenwebben.

De kleurrijke Tuin van de Toekomst

De Tuin van de Toekomst met zijn kleurrijke bloei geeft je tot in de herfst de kans om na te genieten van het zomerse gevoel. Op diverse zonnige plekken is het vaak goed toeven zowel voor de insecten als voor wie ze wil zien genieten van de nectar die nog rijkelijk wordt aangeboden door typische najaarsbloeiers.  In de volgende fotoserie slechts een kleine greep uit de soorten die nog -of dan pas- bloeien: 5x Aster (met respectievelijk Kleine vuurvlinder, Gehakkelde aurelia, Scheefbloemwitje, Zesvlekkige groefbij en Penseelkever),  1x Dahlia (met Akkerhommel), 1x Goudsbloem (met een Bandgroefbij), 1x Loodkruid (met Kolibrivlinder), 2x Salvia ‘Amistad’ (met Kolibrivlinder en Grote kommazweefvlieg), 2x Stijf ijzerhard (met Koninginnenpage), 2x Blauwe verbena (met Sabelprinkhanendoder en Icarusblauwtje) en 1x Banksia ericifolia (in de Australische tuin).

Het gevoel van de herfst

Colchiques dans le pré

‘Colchiques dans les prés, fleurissent, fleurissent

Colchiques dans les prés, c’est la fin de l’été’

Colchiques is Frans voor Herfsttijloos (Colchicum), een geslacht van bolvormige, giftige herfstbloeiende planten. ‘Colchiques dans le pré’ is een Frans kinderliedje dat het gevoel van september perfect uitdrukt. Het gaat over het afscheid van de zomer en de komst van de herfst. De lila bloemen vertolken nog de zomer, maar verder in het lied geven tamme kastanjes, grijze wolken en dwarrelende bladeren de sfeer van vergankelijkheid en het verstrijken van de tijd weer. Francis Cabrel heeft er een prachtig chanson van gemaakt. https://www.youtube.com/watch?v=x1pToXo3KYY

In de Hortus groeien enkele van deze lilabloeiende bolgewassen die in tegenstelling tot de meeste niet in het voorjaar, maar juist in het najaar tot bloei komen. In september kun je ze al zien. De bloei hangt samen met de moeilijkste periode om te overleven. In dit geval om de droge hete zomer door te komen, dus niet de koude winter zoals zoveel voorjaarsbloembollen. De bloemetjes van Herfstijlloos en Herfstkrokus verschijnen als paarse juweeltjes her en der in de botanische tuin en zorgen voor een vrolijke noot. In het Mediterrane gebied groeien veel soorten bolgewassen met deze strategie vanwege de hete en droge zomers. In de Hortus hebben we er vier: Herfsttijloos, Droogbloeier, Herfstkrokus en Napolitaanse cyclaam. Herfsttijloos (Colchicum autumnale) is inheems en bereikt in ons land de noordgrens van haar areaal. De meeste exemplaren van deze fascinerende soort worden van nature gevonden in Zuid-Limburg, terwijl in de overige delen van het land het vaak gaat om ontsnapte tuinplanten. In de lente vormt Herfsttijloos flinke bladeren rondom de vrucht en die vervolgens in de zomer verwelken. Aan de binnenduinrand worden vaak verwilderde planten aangetroffen, maar dat zijn exemplaren die vaak behoren tot Droogbloeier Colchicum byzantium, een exotische soort die ooit door Clusius is beschreven aan de hand van knollen die uit Constantinopel kwamen. Beide zijn te bewonderen in de Hortus, de Droogbloeier in de T-tuin en de Herfsttijloos vooral langs de rand van het ‘Iepenbos’ in de B-tuin. Meer weten:

Herfsttijloos: https://www.floravannederland.nl/planten/herfsttijloos

https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=34365

Droogbloeier https://nl.wikipedia.org/wiki/Droogbloeier

Herfstkrokus (Crocus speciosus) is weliswaar niet inheems, maar eenmaal aangeplant zorgen de lila miniatuurtjes in de graslandjes langs het ‘Iepenbos’ alom voor verwondering. Juist bij het kunstwerk  ‘Minuendo intellego’ van Marius van Workum groeien ze massaal waardoor ook het kunstwerk als het ware ‘opbloeit’. De plant lijkt op Saffraankrokus (Crocus sativus) die het kostbare saffraan produceert. Helaas worden de bloemetjes in de Hortus per abuis wel eens aangezien voor Saffraankrokus en daarom geweld aangedaan door bezoekers die de meeldraden of zelfs de gehele bloem stelen. De Napolitaanse cyclaam (Cyclamen hederifolium) groeit in klein aantal op het Alpinum en bloeit al vaak in augustus. Nadat eerst bloemen zijn verschenen volgen ook de bladeren die gelijkenis vertonen met Klimop (Hedera helix) waar de nieuwe naam C. hederifolium naar verwijst.

In de volgende fotoserie: 3x Herfsttijloos, 2x Droogbloem (met Bessenbandzweefvlieg), 2x Herfstkrokus en 2x Napolitaanse cyclaam.

Silhouetten

‘Mij spreekt de blomme een tale’

In september staat de zon minder hoog en de stralen vallen onder een kleinere hoek op de aarde. Hierdoor worden schaduwen van objecten en mensen aanzienlijk langer. Bij fel tegenlicht ontstaan dan scherpe silhouetten. Dit fenomeen kun je ook in de Hortus waarnemen. Een bijzonder geval is wanneer het schaduwspel er als het ware sprekend op lijkt alsof de zon de planten laat schrijven met hun schaduw. Alsof ze een geheime taal spreken. Ja we weten dat bloemen soms meer tot de verbeelding spreken dan wat we in woorden kunnen uitdrukken.  Misschien ken je nog die reclamespot ‘zeg het met bloemen’, of de verre voorloper van ‘Vroege Vogels’ dat door bioloog Dr. Fop I. Brouwer steevast werd afgesloten met:  ‘En zo ziet u maar weer, luisteraars, dat alles wat leeft en groeit, ons steeds weer boeit’. De door velen als grootste natuurdichter uit onze taal erkende Guido Gezelle (1830-1899), schreef het volgende loflied op de bloem, het kruid en de goddelijke natuur:

‘Mij spreekt de blomme een tale,

Mij is het kruid beleefd,

Mij groet het altemale,

Dat God geschapen heeft!’

Kijk en stel je voor wat de zon met de schaduwen van Grote wederik ,Grote kattenstaart en Moerasspirea op het pad schreef rond de middag op 7 september 2016. Zou een sinoloog of nippoloog ons verder kunnen helpen?

Biodiversiteit Hortus: maand september

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de aantallen dier- en paddenstoelsoorten die ooit op het terrein van de Hortus Nijmegen (B-Tuin en T-tuin) in september zijn waargenomen. Het betreft de tellingen uit het gegevensbestand van Waarneming.nl. De aantallen soorten geven slechts een globaal beeld van wat in de Hortus verwacht kan worden. In tegenstelling tot planten, die oorspronkelijk van groot belang zijn voor het collectiebeheer van een botanische tuin, bewegen dieren zich snel van plek tot plek waardoor hun voorkomen veel minder voorspelbaar is. De Hortus erkent tegenwoordig ook haar rol in de bescherming van insecten. Dat is nodig ook, want het gaat helemaal niet goed met de insecten in ons land. De gestructureerde vegetatie van voornamelijk inheemse plantensoorten biedt voedsel, beschutting en plekken voor insecten om zich voort te planten. De Hortus ondersteunt hiermee insectenpopulaties en vormt zo een belangrijke plek in het ecologisch netwerk van de gemeente. Als Hortus willen we ook meer doen aan voorlichting en educatie.

Tabel 1: Waarnemingen organismen (ex hogere planten) in de Hortus in september over de jaren heen.

Maand September
Hoofdgroep	Waarnemingen	Gevalideerd	Soorten min.	Soorten max.
Zoogdieren	30	29	3	3
Vogels	107	76	23	36
Reptielen en amfibieën	8	8	2	2
Vissen	13	13	5	5
Dagvlinders	666	662	18	18
Nachtvlinders en Micro’s	89	69	14	22
Libellen	157	155	10	10
Bijen, Wespen en Mieren	146	111	21	28
Vliegen en Muggen	499	450	45	59
Kevers	47	38	7	12
Wantsen, Cicaden en Plantenluizen	146	124	24	32
Sprinkhanen en Krekels	79	108	9	9
Insecten (overig)	16	14	5	5
Geleedpotigen (overig)	80	49	13	19
Mollusca (Weekdieren)	46	36	7	8
Overige Ongewervelden	1	1	1	1
Algen, Wieren en Eéncelligen	0	0	0	0
Mossen en Korstmossen	4	3	2	3
Paddenstoelen	216	97	53	105
Totaal	2350	2043	262	377

Tot nu toe zijn er in de septembermaand over de jaren heen 2350 waarnemingen gedaan waarvan er 2043 zijn gevalideerd door specialisten, zodat met zekerheid minimaal 262 soorten zijn gezien (zie Tabel 1). Dat aantal kan nog oplopen. Misschien tot 377 of meer wanneer de voorlopige identificaties kunnen worden bevestigd en uit de zogenaamde verzamelsoorten nog meer nieuwe soorten kunnen worden vastgesteld. Ter vergelijking: over alle jaren zijn sinds het begin van de waarnemingen meer dan 23.500 observaties gedaan die een lijst opleverden van minimaal 1379 tot maximaal 1973 soorten (planten niet meegerekend). De soorten zijn ingedeeld in 18 hoofdgroepen. Telkens wordt per hoofdgroep aangegeven hoeveel waarnemingen zijn gedaan en welke tot nu toe gevalideerd zijn. Bij sommige soortgroepen kan dat verschil aanzienlijk zijn. Groepen die bijvoorbeeld zeer talrijk zijn en soorten bevatten die veel op elkaar lijken, zijn vaak lastig te identificeren op basis van foto’s. Soms worden waarnemingen dan veel later gevalideerd (variërend van weken tot maanden tot jaren) waardoor het aantal soorten dat nu bekend is later nog behoorlijk kan oplopen.

Hortus Nijmegen dankt alle waarnemers en validatoren voor hun bijdragen! Graag nodigen wij iedereen uit om waarnemingen te delen op waarneming.nl.

Fotogalerij biodiversiteit

Uiteraard kan hier slechts een hele kleine selectie getoond worden. De nadruk ligt op zeldzaamheden en de groepen die in september naar verhouding goed vertegenwoordigd zijn.

Zeldzaamheden

Zeldzaamheden

Waarneming.nl bepaalt automatisch hoe zeldzaam een soort is aan de hand van het aantal kilometerhokken of locaties waar de soort de afgelopen jaren in Nederland is waargenomen. Hiervoor gebruikt het platform een vaste indeling, die loopt van zeer algemeen tot zeer zeldzaam. Hier wordt alleen een selectie van soorten getoond die tot de categorie ‘zeldzaam’ of ‘zeer zeldzaam’ horen.  Tot ‘zeldzaam’ behoren soorten met een beperkt verspreidingsgebied of een laag aantal goedgekeurde waarnemingen in de meetperiode. Tot ‘zeer zeldzaam’ behoren soorten die extreem weinig worden gezien. Dit zijn vaak dwaalgasten (bij vogels), zeer kritische specialisten of soorten die bijna zijn uitgestorven in Nederland. In september zijn twee soorten van de laatste categorie gevonden. Het betreft twee roesten: Afgeronde jeneverbesroest en Sleedoornroest. Uit de categorie ‘zeldzaam’ zijn 14 soorten gezien. Van drie zeldzame soorten hebben we foto’s: Gouden tor, Rode koekoekshommel en de goudwesp Hedichrydium roseum. Rode koekoekshommel staat tevens op de Rode lijst Nederlandse bijen, evenals Melkelfje op de Rode lijst zweefvliegen.

Libellen

In september zijn 10 soorten libellen waargenomen. De meeste waarnemingen zijn van de Bruinrode heidelibel, Houtpantserjuffer, Bruine winterjuffer, Paardenbijter en de Blauwe glazenmaker . Meer weten over glazenmakers en paardenbijters: https://vlinderstichting.nl/glazenmakers-en-paardenbijters/

Spinnen

September wordt vaak gezien als de maand van de spinnen, maar dat klopt eigenlijk niet helemaal. In deze periode vallen vooral de grote en opvallende spinnen meer op omdat ze volwassen zijn geworden en veel webben maken en onze huizen vaak binnenlopen. Van de ruim 600 spinnensoorten in Nederland zijn het slechts enkele soorten die dit beeld bepalen. Volgens entomoloog Peter van Helsdingen is mei juist de echte topperiode, omdat dan veel kleinere en minder bekende spinnen volwassen worden. Ook in de hortus zijn de meeste soorten spinnen in mei gezien, waarschijnlijk mede dankzij de vele macrofotografen. Tot nu toe zijn er niet meer dan 48 soorten in de Hortus waargenomen. De volgende waren in september relatief makkelijk in beeld te brengen: Wespspin, Schorsmarpissa, Gewone of Vergeten Tandkaak (met prooi cf Grote langlijf), Gewone kameleonspin (loerend op Bruin blauwtje) en Kraamwebspin.

Tekst en foto’s: Jan Jansen