Verrassende natuur in de donkerste maand
De donkere dagen staan voor de deur. Na de zonnewende gaan de dagen gelukkig lengen en weldra zullen de eerste Sneeuwklokjes verschijnen. Toch als je goed zoekt op het Alpinum kun je nu al twee andere soorten bloeiende bloembollen zien: Cyclamen coum en Cyclamen hederifolium.
Terwijl in het noordelijk halfrond spoedig de winter begint, breekt het voorjaar uit in het zuidelijk halfrond. In de kas kun je enkele Australische bloeiers bewonderen, waaronder diverse acacia’s. De bij ons van oudsher bekende en geliefde mimosa bloeit wat later, maar is van hetzelfde geslacht: Acacia dealbata. In Portugal is het een invasieve exoot die de inheemse Zwarte els verdringt. De heerlijk geurende boeketten worden in ons land verkocht als voorjaarsbodes, geïmporteerd uit Zuid-Europa. De zachte winters van tegenwoordig maken het mogelijk dat je ze nu ook kunt zien in ons land. Bij strenge vorst kunnen ze echter het loodje leggen.
De meeste bomen in de tuin zijn nu hun bladeren kwijt, maar de beuken en eiken zijn hier en daar nog een beetje getooid in herfstkleur. We zien geen insecten meer, maar de vogels laten zich gemakkelijker zien omdat het bladerdek grotendeels verdwenen is. Nu zijn er ook wintergasten zoals de Keep, het noordelijke ‘neefje’ van de Vink. Ze komen graag drinken aan de bron van de bergbeek. Koperwieken zijn op zoek naar de bessen. Met wat geluk hoor je de eerste roffels van de Grote Bonte Specht en de melodieuze zang van de Zanglijster. Het Roodborstje kun je met gemak elke dag zien en horen, net als de rondtrekkende Staartmezen. De IJsvogel wordt soms gezien bij de vijver, op zoek naar een visje.
Mossen en korstmossen worden nu ook meer opgemerkt, evenals sommige varens die nog steeds groen zijn zoals Tongvaren, Gewone eikvaren, Stijve naaldvaren en de kleine Steenbreekvaren. Wijfjesvaren, Mannetjes varen, Zachte naaldvaren daarentegen verliezen uiteindelijk wel hun blad in de winter. Voordat de Koningsvaren en de Adelaarsvaren bovengronds afsterven tonen zij eerst nog hun mooie herfstkleur, alsof de zomer er nog even in nagloeit.
Nu veel bovengrondse delen van de vegetatie zijn verdwenen kun je gemakkelijker andere fenomenen waarnemen, zoals de luchtwortels van de Moerascypres.
Altijdgroene soorten vallen nu beter op. Soorten als Klimop, Maagdenpalm, Vossenbes, Bosbes, Brem, Winterheide, Bergthee, Rododendron, Taxus en Hulst zijn voorbeelden. Sommige planten laten hun bladeren vallen, andere maken juist nieuwe, zoals Italiaanse aronskelk. Ook Zwartmoeskervel is nu her en der in de tuin te zien aan de glanzend groene bladeren die, als het niet te hard gaat vriezen, kunnen overleven. Hulst, vroeger relatief zeldzaam in de Nederlandse bossen, neemt de laatste jaren enorm toe in de bossen van ons land vanwege de klimaatverandering. In het Hulst-Eikenbos kun je zien hoe hoog ze nu al zijn gegroeid. Op verspreide plekken in de tuinen vind je natuurlijke kerststukjes met de rode bessen van Hulst, Vossenbes, Boksdoorn, Skimmia, Cotoneaster, Kardinaalsmuts, Hondsroos en Veelbloemige roos. Ook de vrouwelijke exemplaren van de Taxus tonen hun rode bessen. Taxus laat niet zijn naalden vallen in tegenstelling tot de Moerascypres bij het moeras.
Verder valt er veel te genieten van andere vruchten en zaden en van de overgebleven staketsels van de kruiden die prachtig kunnen oplichten als de laagstaande zon ze laat oplichten, zoals Wilde judaspenning, Kleverige salie en Look-zonder-look. Nu begrijp je waarom Glad parelzaad (Lithospermum officinale) zo heet, want de wit glimmende nootjes waarin het zaad zit, lijken op parels. Ze zijn ook nog eens keihard. Lithospermum komt van het Griekse lithos (steen) en sperma, vanwege de harde deelvruchtjes, die men als zaden beschouwde. De dagen met nachtvorst zijn talrijk en als je er vroeg bij bent kun je prachtig versierde vormen zien van bladeren, vruchten en soms zelfs bloemen, alsof ze gesuikerd en gekonfijt zijn. De bijna zilveren zaadpluimen van de Wilde bosrank zijn in Engeland bekend als “Old Man’s Beard”, terwijl de plant zelf bekend staat onder de prachtige naam “Traveller’s joy.
Nu worden nog slechts weinig spontane waarnemingen toegevoegd aan de waarneming.nl database. In het nieuwe jaar zullen we de balans kunnen opmaken welke organismen er in 2025 jaar zijn gezien en genoteerd. Dit is tevens een oproep aan iedereen die de tuin bezoekt om zijn/haar (bijzondere) waarnemingen van spontane natuur zoals fauna en paddenstoelen via apps als obsidentify of waarneming.nl toe te voegen aan de database. Met meer zien we meer!
Tekst en foto’s: Jan Jansen